Gramática del finés

Esti artículu trata en detalle la gramática del finés estándar (esto ye, el llinguaxe escritu y el que puede escuchase nos medios). Pa una visión más global ver idioma finés.

Comparanza col asturianu

• El finés nun pertenez a la gran familia de llingües indoeuropees, sinón que ta emparentáu col idioma estoniu y más remotamente col idioma húngaru y otros llinguaxes falaos en Rusia.
• Trátase d'un idioma ensin:
  • Futuru (tiempu)
  • Xéneru
  • Artículu
  • Xerundiu
  • El verbu "tener"
  • El nuesu matiz ser / tar
• Pero con:
  • Fonoloxía:
    • Harmonía vocálica
    • Fonemes llargos y curtios (doblando la lletra en cuestión)
    • Acentu siempres na primera sílaba
    • Alternanza consonántica y vocálica
    • Un amenorgáu númberu de consonantes (13)
    • Una marcada diferencia ente'l llinguaxe escritu y el faláu, con variaciones fonétiques y gramaticales mayores que les que puedan esistir ente distintos dialeutos del asturianu
  • Gramática:
    • Aglutinante
    • Preferencia poles postposiciones frente a les preposiciones
    • 15 casos
    • Sistema verbal:
      • 4 infinitivos, declinables amás
      • Verbu negativu (ei)
      • Una voz pasiva frecuentemente usada
    • Clíticos (-ko, -kin, etc)
    • Sufixos posesivos
    • Usu del partitivu singular en cuenta de nominativu plural tres númberu (>1) o espresión de cantidá

Notación

• V: una vocal idéntica a la precedente
• @: cualesquier vocal
• A: vocal corta
• AA: vocal llarga
• Ai: diptongu termináu en

i * 1 / 2 / 3: primer / segunda / tercera personal del singular

• 11 / 22 / 33: primer / segunda / tercera personal del plural

Fonoloxía

Abecedariu

a (b) (c) d e (f) g h i j k l m n o p (q) r s t o v (w) (x) y (z) ä ö

Les lletres ente paréntesis namái apaecen en pallabres estranxeres. y ye en realidá una vocal, la contrapartida harmónica de u. La mesma rellación esiste ente a / ä y ente o / ö.

Diptongos

• Terminaos en i: äi, ui, ai, oi, öi, yi
• Terminaos n'o: au, ou, eu, iu
• Terminaos en y: äy, öy
• Restu: ie, yö, uo

Harmonía vocálica

La mayoría de sufixos con vocal vienen en pareyes posterior / anterior, por casu l'inesivo: ssa / ssä, la tercer persona del plural vat / vät, el "privativu" ton / tön, etc. Hai qu'usar el posterior si la pallabra a flexionar contién una o más vocales posteriores (auto|ssa) y l'anterior en casu contrariu (tähde|tön:ensin estrelles). La y y la i vienen ser comodinos. De normal los sufixos con estes vocales nun tienen pareya, por casu l'alativo lle, el comitativo ine o'l translativo ksi. Nestos casos la eleición ye simple.

Fonemes llargos y curtios

La grafía dobla (aa, nn, etc) los fonemes llargos yá sían estos vocálicos o consonanticos.

Tipos radicales

Les pallabres fineses suelen esperimentar al flexionarse y derivase una serie de cambeos qu'enzanquen la so reconocencia. Por casu, nel casu de los sustantivos, partiendo del nominativu singular, la forma de citación de los diccionarios, ciertos raigaños con determinaos finales (-si, -i, -e, -nen, -s, etc) yá esperimenten un primer cambéu previu a la flexón y dempués dependiendo del sufixu éstes pueden sufrir cambeos vocálicos y / o consonánticos adicionales.

Exemplu: agua:vesi: > vete + plural i > vet|i + inesivo ssä > ved|i|ssä: nes agües

Los sufixos que suelen disparen el cambéu consonánticu consten o bien d'una única consonante o bien empiecen por dos:

• Sustantivos / Axetivos: nominativu plural t, xenitivu singular n y plural den / tten, inesivo ssa /ssä, elativo sta / stä, adesivo lla / llä, ablativu lta / ltä, alativo lle, translativo ksi, instructivu n
• Verbos: 1 n, 2 t, 11 mme, 22 tte.

Esceiciones:

• Los siguientes sufixos estrúin a pesar de nun encaxar cola descripción: "ensin" ton / tön, superlativu in.
• Y los sufixos posesivos de 3 y 33 nsa / nsä, 11 mme y 22 nne nun lo faen a pesar d'encaxar.

Les combinaciones de consonantes a modificar puede trate n'alternanza consonántica.

Amás por que'l cambéu tenga llugar, ente les consonantes y el sufixu tien qu'haber puramente una vocal curtia o diptongu.

Los sufixos que disparen el cambéu vocálicu son el pasáu i, el condicional isi, el plural i y el superlativu in.

De normal el partitivu derivar del nominativu y el restu de casos, sufixos posesivos y el plural facer del raigañu flexiva, pero como amuesa la siguiente tabla hai tou tipu de casos, dende primeru invariable, al postreru onde los cuatro raigaños difieren.

A	B	C	D
Nominativu singular	Raigañu flexiva singular	Raigañu flexiva plural	Partitivu
-i	= A	= B	= A
-e	= descomprimir (A) + e	= B	= A
-in	= A – in + ime	= B	= A
-tön/-ton	= A – tön/ton + tomma/tömma	= B	= A
-el/-en	= A + e	= B	= A
-t	= A + t + e	= B	= A
-s	= A – s + kse	= B	= A
-@s	= descomprimir (A) – s + V	= B	= A
-i	= A - i + e	= B	= B
-i	= A - i + e	= B	= B – e
-si	= A – si + te	= B	= B – e
-nen	= A – nen + se	= B	= B - e
-s	= A – s + te	= A – s + ks	= B - e

Regles

Al sufijar pallabres (por casu al tornar sustantivos y axetivos, conxugar verbos, derivar nueves pallabres), ciertes combinaciones de consonantes na última sílaba pueden esperimentar cambeos. Namái los sufixos formaos por una simple consonante (p.ej. xenitivu –n) o aquellos qu'empiecen con dos (p.ej. inesivo -ssa / -ssä) provoquen el cambéu. Sicasí, non cualquier sufixu qu'encaxe con esta descripción "estrúi" la(s) consonante(s). Los sufixos posesivos (p.ej. –mmy) son esceición, como lo ye'l sufixu "privativu" –ton /-tön tähti > tähdy|tön qu'a güeyu nun tendría de provocar cambéu dalgunu. Amás, ente la(s) consonante(s) a estruyir y el sufixu tien qu'haber obligatoriamente una vocal curtia o un diptongu. Vocales llargues eviten el cambéu. La siguiente tabla presenta los 16 tipos de cambéu.

Tipos

	Cuantitativos
kk > k	llugar:paikka > paika|n, aallokko > aalloko|n, cabaña:mökki
pp > p	caseta:koppi > kopi|n, trucu:temppo > tempun, teoría:oppi, botón:nappi
tt > t	fema:narttu, netto, unión:liitto, enllibráu:nidotto
	Cualitativos
nk > ng	Helsinki > Helsingi|ssä, zapatu:kenkä > kengä|t
uku > uvu yky > yvy	vistíu:puku > puvu|n, númberu:luku > luvu|lla
k > -	maxa:taika > taia|n, costazu:olka > ola|lla:a costazos
lke > lje	claru:selkeä > seljetä:esclariar, triar:polkea > polj|in:pedal
rke > rje	razón:järki > järke > järje|tön:irracional
hke > hje	valiente:rohkea > rohjeta:osar
mp > mm	kumpi, amor:lempi > lemme|n-juoma, diente:hammas > hampaa|sta
p > v	manera:tapa > tava|n, descansu:lepo > levo, permisu:lupa > luvan
@t > @d	cai:katu > kadu|n, berru:huuto, bruxu:noita auto > auto|n
ht > hd	voluntá:tahto > tahdo|sta, estrella:tähti > tähde|tön
rt > rr	entender:ymmärtä|ä > ymmärrä|n, pasu:porras > porta|i|ta, cuntar:kerto|a > kerro|n
nt > nn	pechu:rinta > rinna|n, sentise:tuntu|a > tunnu|n
lt > ll	tarde:ilta > illa|n, ponte:silta > silla|t

Regles

Amás de l'alternanza consonántica, ciertos sufixos provoquen cambeos vocálicos. Son, en verbos, la marca del condicional –isi y del pretéritu –i y en sustantivos, el plural –i y el superlativu –in. La siguiente tabla ilustra'l tresformamientu.

Tipos

	Verbos		Sustantivos
	Condicional –isi	Pasáu –i	Plural –i	Superlativu –in
i	-	-	e	e
ä	ä	-	-	-
a	a	¿Bisilábica? Si: ¿Anterior o / u? Si: - Non: o Non: o / -		-
AA	A	A	A árbol:puu > pu|i|n	A
ie	e	e	e camino:tie > te|i|n	e
uo	o	o beber:juo|da > jo|i|n	o barraquera:suo > so|i|n	o
yö	ö comer:syö > sö|isi|n	ö comer:syö > sö|i|n	ö nueche:yö > ö|i|n	ö
Ai	A	A	A	A
e	-	-	-	-

Morfología

Caso

Cuadru sinópticu

	Singular	Plural
Nominativu	-	t
Partitivu	a / ä ta / tä tta / ttä	i +	a / ä ta / tä
Genitivo	n		den tten
Inesivu	ssa / ssä		singular
Elativu	sta / stä		singular
Ilativo	Vn hVn seen siin
Adesivu	lla / llä		singular
Ablativu	lta / ltä		singular
Alativu	lle		singular
Esivu	na / nä		singular
Translativu	ksi		singular
Abesivu	tta / ttä		singular
Instructivo	n		singular
Comitativu	ine	=

Plural

El plural del nominativu y acusativu ye –t (puu|t), pal restu de casos ye –i (puu > pu|i|n:colos árboles) que como yá s'aldericó modifica la(s) vocal(ye) final(ye). ==

Sufixos posesivos

La pertenencia espresar en finés con ayuda de los sufixos:

Asturianu	Xenitivu Pronome Personal	Sustantivu	(Plural) -t /-i	(Casu)	Sufixu Posesivu	Clíticu(s)	Resulta
El mio	(minu|n)	koira:perru	t		-ni		koira|ni
El to	(sinu|n)	kissa:gatu			-si		kissa|si
El so (d'él(la))	häne|n	kirja:llibru		sta	-nsa / -nsä Vn		kirja|sta|an
El nuesu/a	(me|i|dän)	talo:casa	i	ssa	-mme		talo|i|ssa
El vuesu/a	(te|i|dän)				-nne
El so (d'ellos/as)	he|i|dän				-nsa / -nsä Vn

==

Orde de los sufixos

Los sufixos apaecen nel orde yá vistu nel apartáu Sufixos posesivos. Primero'l plural siguíu del caso, sufixu posesivu y clíticos.

Artículos

El finés nun tien artículos nin definíos nin indefiníos. Esti aspeutu espresar colo posición del sustantivu na oración y l'usu del partitivu o'l nominativu. Por casu, los suxetos singulares definíos apaecen de primeres, los indefiníos facer a la fin. El nominativu plural considérase definíu. Los nomes divisibles (agua, pan) indefiníos apaecen en partitivu plural y los definíos en nominativu singular.

Demostrativos

	Esti/a	Esi/a Aquel(la)	Eso	Estos as	Esos as Aquellos/as	Esos
Nominativu	tä|ma	tuo	se	nä|ma	nuo	ne
Xenitivu	tä/mä/n	tuo/n	se/n	nä/i/den	no/i/den	ni|i|den
Partitivu	tä/tä	tuo/ta	si/tä	nä/i/tä	no/i/ta	ni/i/tä
Ilativo	tä/hän	tuo/hon	sii|hen	nä/i/hin	no/i/hin	ni/i/hin
Inesivo	tä/ssä	tuo/ssa	sii|na	nä/i/ssä	no/i/ssa	ni/i/ssä
Elativo	tä/stä	tuo/sta	sii|tä	nä/i/stä	no/i/sta	ni/i/stä

El restu de casos formar colos raigaños tä-, tuo-, si-, nä|i-, no|i-, ni|i- + sufixu de casu

Personales

Casu	Yo	Tu	Él/Ella	Nós/as	Vós/as	Ellos/as
Nominativu	minä	sinä	hän	me	te	he
Ablativu	minu|lta	sinu|lta	häne|ltä	me|i|ltä	te|i|ltä	he|i|ltä
Acusativu	minu|t	sinu|t	häne|t	me|i|dät	te|i|dät	he|i|dät
Adesivo	minu|lla	sinu|lla	häne|llä	me|i|llä	te|i|llä	he|i|llä
Alativo	minu|lle	sinu|lle	häne|lle	me|i|lle	te|i|lle	he|i|lle
Elativo	minu|sta	sinu|sta	häne|stä	me|i|stä	te|i|stä	he|i|stä
Xenitivu	minu|n	sinu|n	häne|n	me|i|dän	te|i|dän	he|i|dän
Ilativo	minu|un	sinu|un	häne|en	me|i|hin	te|i|hin	he|i|hin
Inesivo	minu|ssa	sinu|ssa	häne|ssä	me|i|ssä	te|i|ssä	he|i|ssä
Partitivu	minu|a	sinu|a	hän|tä	me|i|tä	te|i|tä	he|i|tä

==

Adjetivo == Grau comparativu =

Formación

Partiendo del raigañu flexiva, camúdase la a /ä final de los axetivos bisilábicos por e, estrúyese'l raigañu y añader –mpi. Al tornar esta forma, -mpi camuda a –mpa / -mpä forma susceptible d'alternanza vocálica y consonántica.

Exemplos:

Usu

El términu de la comparanza introducir con kuin o bien ta nel partitivu.

Grau superlativu

Formación

Partir del raigañu flexiva. Estrúyense consonantes y vocales y añader in. Al tornar esta forma, camúdase in por impa / impä, forma que puede sufrir compresión consonántica y vocálica. El partitivu singular sicasí fórmase direutamente, añadiendo ta / tä a -in

Exemplos

Usu

Numberales

	Cardinal	Partitivu	Raigañu flexiva	Ordinal	Raigañu flexiva
1	yksi	yh|tä	yhte-	ensimmäinen	ensimmäise-
2	kaksi	kah|ta	kahte-	toinen	toise-
3	kolme	kolme|a	kolme-	kolma|s	kolma|nte-
4	neljä	neljä|ä	neljä-	neljä|s	neljä|nte-
5	viisi	viit|tä	viite-	viide|s	"
6	kuusi	kuut|ta	kuute-	kuude|s	"
7	seitsemän	seitsemä|ä	seitsemä-	seitsemä|s	"
8	kahdeksan	kahdeksa|a	kahdeksa-	kahdeksa|s	"
9	yhdeksän	yhdeksä|ä	yhdeksä-	yhdeksä|s	"
10	kymmenen	kymmen|tä	kymmene-	kymmene|s	"
11	yksi|tois|ta
12	kaksi|tois|ta
13	kolme|tois|ta
14	neljä|tois|ta
15	viisi|tois|ta
16	kuusi|tois|ta
17	seitsemän|tois|ta
18	kahdeksan|tois|ta
19	yhdeksän|tois|ta
20	kaksi|kymmen|tä
21	kaksi|kymmen|tä|yksi
30	kolme|kymmen|tä
40	neljä|kymmen|tä
50	viisi|kymmen|tä
60	kuusi|kymmen|tä
70	seitsemän|kymmen|tä
80	kahdeksan|kymmen|tä
90	yhdeksän|kymmen|tä
100	sata
200	kaksi|sata|a
1000	tuhat
2000	kaksi|tuhat|ta
10.000	kymmenen|tuhat|ta
100.000	sata|tuhat|ta
1.000.000	miljoona
2.000.000	kaksi miljoona|a

Infinitivos

Formación

Exemplos
1º	ilmais|ta	ol|la	pur|ra	men|nä	juo|da	etsi|ä	hoke|a
2º	ilmais|te	ol|le	pur|re	men|ne	juo|de	etsi|e	hoki|e
3º	ilmaise|ma	ole|ma	pure|ma	mene|mä	juo|ma	etsi|mä	hoke|ma
4º	ilmaise|minen	ole|minen	pure|minen	mene|minen	juo|minen	etsi|minen	hoke|minen

Formación

Si'l raigañu del infinitivu termina en:	L'infinitivu facer en:	Exemplos:	Y el raigañu flexiva fórmase:	Exemplos:
s	ta / tä	suhis|ta:bisbisar juos|ta:correr ilmais|ta:espresar julkais|ta: publicar	añadiendo e a la infinitiva	suhise|n juose|t ilmaise|y julkaise|mme
l	la / lä	ol|la: ser / tar ajatel|la:pensar epäil|lä:duldar estel|lä:torgar kuvitel|la:imaxinar	descomprimiendo la infinitiva y añadiendo e	ole|n ajattele|t epäile|vät estele|mme kuvittele|tte
r (2 casos)	ra / rä	pur|ra:morder sur|ra:llamentar	descomprimiendo la infinitiva y añadiendo e	pure|n sure|t
n (2 casos)	na / nä	men|nä:dir pan|na:poner	descomprimiendo la infinitiva y añadiendo e	mene|n pane|n
diptongo o vocal llarga | da / dä	juo|da:beber saa|da:consiguir analysoi|da:analizar arkistoi|da:archivar ennakoi|da:prever	copiando la infinitiva	juo|n saa|t analysoi arkistoi|mme ennakoi|tte
vocal curtia	a / ä	paranta|a:ameyorar peittä|ä:cubrir pelasta|a:salvar rahasta|a:cobrar sairasta|a:tar enfermu ampu|a:disparar	copiando la infinitiva	paranna|n peitä|t pelasta|a rahasta|mme sairasta|tte ampu|vat
-it	a / ä	mainit|a:mentar merkit|a:marcar: palkit|a:premiar	añadiendo se a la infinitiva	mainitse|n merkitse|t: palkitse|y
-et	a / ä	lyhet|ä:encurtiase lähet|ä:averase lämmet|ä:calecer	camudáu la t por ne	lyhene|n lähene|t lämpene|e
-Vt	a / ä	avat|a:abrir hypät|ä:saltar irrot|a:soltase kaivat|a:deseyar	camudando t por a / ä y descomprimiendo	avaa|n hyppää|t irtoa|a kaipaa|mme

Declinación

Nominativu

Translativo

Participiu pasáu

Activu

Fórmase añadiendo nut / nyt al raigañu del infinitivu. La n inicial del participiu asimilar a la l, r o s final radical (si hai). La t final radical asimilar a la n inicial del participiu.

Al flexionarlo, camudar la ut / yt final por ee.

Pasivu

Exemplos:

Participiu presente

Activu

Añadir va / vä al raigañu flexiva.

Pasivu ;Exemplos.

Presente

Formación

El presente d'indicativu nun tien marca especial, los sufixos personales (embaxo) añader direutamente al raigañu flexiva verbal.

minä	sinä	hän	me	te	he
-n	-t		-mme	-tte	-vat / -vät

Sacante la tercer persona, el restu de los sufixos personales estrúin el raigañu.

Negación

Formar col verbu ei conxugáu + la primer persona del singular de presente d'indicativu del verbu en cuestión ensin la n final.

Voz pasiva

Exemplos

Pretéritu imperfectu

Formación

Al raigañu flexiva añader la marca del imperfectu i y el sufixu personal nesti orde. La marca del pasáu i provoca cambeos vocálicos, cambeos a los qu'hai que sumar la compresión consonántica siempres y cuando'l suxetu seya de primera o segunda persona y haya una vocal curtia o diptongu ente'l sufixu personal y la(s) consonante(s) a estruyir.

Negación

Formar col verbu ei debidamente conxugáu + el participiu pasáu activu del verbu en cuestión.

Voz pasiva

Negación

Formar col verbu ei debidamente conxugáu + el participiu pasáu pasivu del verbu en cuestión.

Exemplos

Pretéritu perfectu

Formación

Verbu ol|la conxugáu nel presente d'indicativu más el Participiu pasáu en singular o plural dependiendo de la persona.

Negación

Verbu ei conxugáu + ole + participiu pasáu en singular o plural.

Voz pasiva

Negación

Exemplos

Pretéritu pluscuamperfeutu

Formación

Verbu ol|la conxugáu nel pretéritu imperfectu d'indicativu + el participiu pasáu en singular o plural dependiendo de la persona.

Negación

Verbu ei conxugáu + participiu pasáu de olla en singular o plural + participiu pasáu en singular o plural.

Voz pasiva

Negación

Exemplos

Futuru

Nun tien. Espresar col presente.

Condicional

Formación

Raigañu flexiva + isi + sufixu personal. isi modifica la vocales finales radicales.

Negación

ei conxugáu + condicional afirmativu ensin sufixu personal.

Voz pasiva

Negación

Exemplos

Imperativu

Formación

L'imperativu ye especial en dellos sentíos:

1. Escarez de primera personal del singular (defeutivu)
2. La marca del imperativu y el sufixu personal tán fundíos de tal manera que nun se puede dicir onde termina la una y empieza l'otru #

Toles persones sacante la segunda del singular derívense direutamente del primer infinitivu.

1. Negar ensin ei
2. L'oxetu direutu definíu nun se marca (n) pa la primera y segunda persona.

	minä	sinä	hän	me	te	se
Afirmativo	-		-koon -köön	-kaamme -käämme	-kaa -kää	-koot -kööt
Negativo	-	älä + imperativo afirmativo	äl|köön	äl|käämme	äl|kää	äl|kööt
			+ raigañu del infinitivu sufijada con ko / kö

Potencial

Úsase raramente.

Formación

Partiendo del participiu pasáu activu, camudar el ut / yt final por e.

Negación

Similarmente al restu de casos, pasando'l sufixu de persona del verbu en cuestión al verbu negativu ei.

Tener

A falta de verbu tener, el finés espresa la pertenencia cola siguiente estructura:

• Posesor n'adesivo (o inesivo) +
• Tercer persona del singular, presente d'indicativu de ol|la:ser / tar, on +
• El / los oxetu(s) teníu(s)

Irregulares

	ol|la		ei
minä	ole|n	-n	e|n
sinä	ole|t	-t	e|t
hän	on	-V	ei
me	ole|mme	-mme	e|mme
te	ole|tte	-tte	e|tte
he	o|vat	-vat / -vät	ei|vät

Léxicu

Derivación

Artículu principal: Derivación (llingüística del finés)

Composición

Artículu principal: Composición (llingüística del finés)

Bibliografía

• Fred Karlsson. Finnish. An essential grammar. Routledge
• Colloquial Finnish. Daniel Abondolo. Routledge

Enllaces esternos

• Ymmärrä Suomea Cursu de comprensión escrita pa estranxeros Vocabulariu n'inglés.
• Supisuomea Cursu audiovisual de la televisión pública finesa. Vocabulariu n'inglés, francés, alemán, rusu, suecu, somalín, y estoniu.
• Finés pa estranxeros Archiváu 2011-02-02 en Wayback Machine (n'inglés, francés y alemán)
• Programa pa un analís morfolóxicu de les pallabres finlandeses (enllaz rotu disponible n'Internet Archive; ver l'historial y la última versión). (n'inglés)

Fuentes

• Proyeutu Gutenberg

• Datos: Q3506695