Fitero

De Wikipedia
Saltar a navegación Saltar a la gueta
Fitero
Fitero Santa María la Real 5757.JPG
Flag of Fitero.svg Escudo de Fitero.svg
Alministración
PaísBandera d'España España
AutonomíaBandera de Navarra.svg Navarra
Tipu entidá conceyu d'España
Alcalde de Fitero Traducir Francisco Javier Yanguas Fernández Traducir
Códigu postal 31593
Xeografía
Coordenaes 42°03′29″N 1°51′26″W / 42.058055555556°N 1.8572222222222°W / 42.058055555556; -1.8572222222222Coordenaes: 42°03′29″N 1°51′26″W / 42.058055555556°N 1.8572222222222°W / 42.058055555556; -1.8572222222222
Fitero is located in España
Fitero
Fitero
Fitero (España)
Altitú 421 m
Llenda con Alfaro, Corella, Cintruénigo, Tudela, Tarazona Traducir y Cervera del Río Alhama Traducir
Demografía
Población 2034 hab. (2017)
Porcentaxe 0.32% de Navarra
Cambiar los datos en Wikidata

Fitero ye una villa y un conceyu español de la Comunidá Foral de Navarra, asitiáu na merindad de Tudela, na Ribera de Navarra y a 104,3 km de la capital de la comunidá, Pamplona, anque'l centru de servicios y de comunicaciones más próximu ye la ciudá de Tudela asitiada a 22 km. La so población en 2016 foi de 1996 habitantes (INE).

Topónimu[editar | editar la fonte]

El nome de Fitero ye d'orixe romance y significa frontera. Vien de la palabra llatina fictorium de la cual caltúvose la f inicial nel nome de la llocalidá pero non nel del monte del conceyu llamáu Peñaitero.[1]

El nome de la llocalidá apaez en documentación antigua de la siguiente manera: Fitero (1266, NEN), Fiterio (1154, CVF) y Fitero (sieglu XII, CVF).[1]

El xentiliciu ye fiterano y fiterana aplicable al masculín y femenín respectivamente.

Símbolos[editar | editar la fonte]

Escudo[editar | editar la fonte]

El escudu d'armes de la villa de Fitero tien el siguiente blasón.

Trai de plata, con un romeru de sínople na parte cimera y una parra del mesmu color na inferior y una corona abierta por timbre.

Esti escudu foi pintáu en 1861 al decorase'l salón de tronu del Palaciu de Navarra y tamién figura de la mesma manera les sos nes vidreres anque s'omitió la cruz de Calatrava.[2]

Hasta'l sieglu XIX, pola so dependencia del Monasteriu de Santa María la Real, usó'l so sellu y escudu que'l so blasón yera'l siguiente:

Partíu y cortáu na so metá inferior. 1.º representa l'apoteosis de San Raimundo. El 2.º les cruces de Calatrava, Alcántara, Cristu y Montesa puestes en cruz. El 3.º un brazu empuñando'l blagu abacial. Tol escudu sosteníu pola cruz de Calatrava.[2]

Xeografía física[editar | editar la fonte]

Situación[editar | editar la fonte]

La villa de Fitero ta asitiada al suroeste de la Comunidá Foral de Navarra, dientro de la rexón xeográfica conocida como la Ribera de Navarra. Allugada nes veres del ríu Alhama, la llocalidá tien una altitú de 421 msnm. El so términu municipal tien una superficie de 43,2 km² y llinda al norte col conceyu de Corella; al este colos de Cintruénigo y Tudela; al sur col de Tarazona (Zaragoza); y al oeste colos conceyos rioxanos de Cervera del Río Alhama y Alfaro.

Relieve ya hidroloxía[editar | editar la fonte]

La mayor cota d'altitú que se rexistra en Fitero ye de 739 msnm, y atópase nel monte de La Talaya, onde se llevanta una maxestosa cruz de cementu que preside la llocalidá dende 1973. La menor altitú ye de 400 msnm, y asítiase na muga col conceyu de Cintruénigo. El llugar correspuende al calce del Alhama, ríu que traviesa'l términu pocu dempués de xuntase col so afluente, el Llinares.[3]

Clima[editar | editar la fonte]

El clima del conceyu ye de tipu mediterraneu continental. Esti clima propiu de la Depresión del Ebro caracterizar poles fuertes variaciones de temperatura, la escasez ya irregularidá de les precipitaciones, la intensidá y allongamientu de la aridez braniza y la frecuencia ya intensidá con que sopla'l cerciu. La temperatura medio añal bazcuya ente los 13º y 14 °C, les precipitaciones añales tán ente los 400 y 500 mm, llegando a rexistrase ente 55 y 60 díes lluviosos al añu y la evapotranspiración potencial ta ente 750 y 800 mm.[3]

Historia[editar | editar la fonte]

Edá Antigua[editar | editar la fonte]

D'antiguo foi conocida col nome de Tudején. Villa romana asitiada a los pies del monte Castillo enfrente de Baños de Fitero y a unos 3 km al oeste del actual Fitero. La villa de Fitero foi una refundación de la villa de Tudején llevada a cabu pol abá del monasteriu de Fitero, a finales del sieglu XV.

ríu Alhama al so pasu por Fitero.

En Peñahitero (Peña de Fitero) atópense los restos humanos más antiguos de la llocalidá. Tratar de la tumba d'un Príncipe Celta, de los que llegaron ellí nel sieglu IX e.C. Na llamada Peña del Sacu, vera derecha del ríu Alhama, frente al establecimientu termal, topáronse muertes d'un pueblu pastoril de la Edá de Bronce, invadíu dempués pola cultura celtibérica, frenada de la mesma pola conquista romana a lo llargo del sieglu II. Con posterioridá a la destrucción de Numancia esti pobláu quedó arruináu y abandonáu.

El xacimientu arqueolóxicu axacente al pobláu celtíberu de Peñahitero ye una de les hipótesis que s'embaraxen pa la localización del campamentu sertoriano llevantáu tres tomar de Contrebia Leucade y que les fontes clásiques denominen como Capa Aelia.

Edá Media[editar | editar la fonte]

Caltiense'l documentu fecháu en 1073 pol que'l rei Sancho IV de Navarra trocó col moru Al-Muqtadir Billah, de Zaragoza, el castiellu musulmán de Tudején pol cristianu de Caparroso qu'aquél acababa de perder de resultes d'invadir, de la mesma y primeramente, el de Tudején.

En 1140, Alfonsu VII l'Emperador fixo venir a Raimundo (darréu conocíu como San Raimundo de Fitero), con una comunidá de monxos cistercienses procedientes de Scala Dei o l'Escaladieu na Gascuña, que fundó una pequeña casa con ilesia dedicada a Santa María nel llugar de la erma villa castellana de Niencebas (d'equí procede l'apellíu de Bienzobas), asitiada na falda meridional del monte d'Irga, xurisdicción güei del pueblu de Alfaro.

Nun se ven les ruines d'esti primitivu establecimientu de Niencebas yá que en 1152 convertir nuna granxa cisterciense y pasó a réxime d'arriendu, mientres la comunidá cisterciense asitiábase definitivamente nel llugar de la villa castellana de Tudején conocíu como Castellón. Anque pocu dempués pasó a ser conocíu como'l monasteriu de Fitero o de la Frontera ente los trés reinos qu'ellí confluyíen Castiella, Pamplona y Aragón.

La edificación del segundu y definitivu monasteriu de Fitero, empezó en 1179 y la so ilesia foi consagrada en 1247, gracies a l'ayuda del arzobispu Rodrigo Ximénez de Rada.

Edá Moderna[editar | editar la fonte]

Esti periodu tuvo caracterizáu poles continues braceos qu'enfrentaron a la villa y el Monasteriu de Santa María la Real qu'exercía'l señoríu de la villa y de los cualos nun llogró desafiase hasta que los sos monxos fueron espulsáu en 1836 cola Desamortización.

Anque en 1524 l'abá del monasteriu Martín de Egúés I dictó les primeres ordenances municipales, en 1542 el so sobrín y socesor Martín de Egüés II camudó de política y fíxose cola xurisdicción civil baxa y mediana, lo cual foi confirmáu por aciu una sentencia emitida ente 1546 y 1547 pol Conseyu Real de Navarra.

Otra sentencia del Conseyu Real tamién reconoció que la villa nun pertenecía al obispáu de Tarazona, sinón que yera nullius diócesis y correspondía al abá l'exerciciu de la xurisdicción espiritual, lo cual foi confirmáu en 1560 pol papa Pío IV.

Tolos cargos municipales como alcalde, rexidores etc yeren designaos pol abá del monasteriu.

Los vecinos de la llocalidá pa intentar llibrase del dominiu del monasteriu ente 1643 y 1664 intentaron fundar un nuevu pueblu, que se llamaría «Villa Real», pero ésti consiguió torgar.

Fitero xuntu con otros seis villes más mercaron al rei en 1665 los montes del Cerciu y Argenzón, sacante los términos de Niencebas y Tudején, que yeren del monasteriu, pero les sos llendes nun s'afitaron.

Los de la villa mercaron en 1630 la xurisdicción criminal al rei, pero al nun terminar de pagala ésta foi adquirida en 1675 pol abá del monasteriu'l cual ufiertó más dineru por ella. Esto anició que los sos vecinos armaren un violentu motín col asaltu y saquéu del monasteriu.

Tamién los de Fitero trataron de crear la so propia parroquia en 1770, dientro de la diócesis de Tarazona ya independiente del monasteriu pero fracasó.[4]

Demografía[editar | editar la fonte]

Pirámide de población[editar | editar la fonte]

Plantía:Pirámide de población 2

Evolución de la población[editar | editar la fonte]

Gráfica d'evolución de Fitero ente 1900 y 2016

     Población de derechu (1900-1991) o población residente (2001) según los censos de población del INE.[5]      Población según el padrón municipal de 2016 del INE.

Política y alministración[editar | editar la fonte]

Alministración municipal[editar | editar la fonte]

Eleiciones municipales en Fitero
Partíu políticu 2015[6] 2011[7] 2007[8] 2003[9] 1999[10] 1995[11]
Unión del Pueblu Navarro (UPN) 53,63% 6 74,83% 11 56,65% 6 53,04% 6 56,43% 6 61,05% 7
Agrupación Fiterana Independiente (AFI) 43,41% 5 - - - - - - - - - -
Partíu Socialista de Navarra-PSOE (PSN-PSOE) - - - - 42,44% 5 45,08% 5 41,61% 5 37,48% 4

Alcaldes[editar | editar la fonte]

Estos son los alcaldes de Fitero dende les primeres eleiciones democrátiques municipales de 1979:

Alcaldes dende les eleiciones de 1979
Llexislatura Nome Partíu
1979-1983 Carmelo Árgoma UPN
1983-1987 Carmelo Árgoma UPN
1987-1991 Carmelo Árgoma UPN
1991-1995 Manuel Fernández UPN
1995-1999 Manuel Fernández UPN
1999-2003 Manuel Fernández UPN
2003-2007 Fco. Javier Yanguas UPN
2007-2011 Fco. Javier Yanguas UPN
2011-2015 Fco. Javier Yanguas UPN
2015- Raimundo Aguirre UPN

Tresportes y comunicaciones[editar | editar la fonte]

El nucleu urbanu de Fitero asitiar na carretera NA-160 que lo traviesa de nordés a suroeste, ente los kilómetros 22 y 24. Al traviés de la carretera NA-6900 aportar al polígonu industrial de la llocalidá y a la carretera N-113, que xune Pamplona con Madrid. COMUNICACIÓN PER CARRETERA: Esiste un serviciu d'autobuses diariu que xune la llocalidá con Pamplona y con Tudela (esti postreru con una frecuencia de 60 minutos enllazando, amás, col Hospital Reina Sofía, el Balneariu de Fitero, Cervera y Aguilar del Río Alhama). TREN: Les estaciones de ferrocarril más importantes y próximes al conceyu son les de Castejón de Ebro y Tudela de Navarra. AVIÓN: En cuanto al tresporte aereu, los aeropuertos más cercanos a Fitero son los de Pamplona, Zaragoza y Logroño, toos ellos asitiaos a unos 100 kilómetros de la llocalidá.

Arte, monumentos y llugares d'interés[editar | editar la fonte]

Monumento relixosos[editar | editar la fonte]

Monasteriu de Santa María.

Esti monasteriu caracterizar pola so arquiteutura románicu-ojival. La construcción de la so segunda ilesia empezó escontra l'añu 1179 y terminóse escontra 1247. Enantes hubo otru monasteriu en Fitero (denomináu primeramente Castellón), nel qu'habitó San Raimundo colos sos monxos cistercienses ente 1152 y 1158 (antes, dende 1140 tuvieren nel cercanu monasteriu de Niencebas, na actual llende con Alfaro, La Rioxa), de que la so ilesia entá se caltienen los arcos de la so única nave. Tres la so marcha a Calatrava el monasteriu foi repuestu por una segunda comunidá cisterciense a cargu del abá Guillaume, tamién procedente del monasteriu de l'Escaladieu.

Monasteriu de Santa María la Real.

El monasteriu ye na actualidá un conglomeráu d'edificaciones de diverses dómines, quedando ente les medievales la gran ilesia y la sobeyosa sala capitular. La ilesia ye una de les mayores y más importantes del Císter español, con girola y cinco capilla absidales na mesma. Consta de tres naves, con seis tramos y otra de cruceru. Les bóvedes y, polo xeneral, tola estructura, son de calter ojival, escasamente moldurado. El claustru foi construyíu nel sieglu XVI, con nervatura complicada y dalgunos capiteles interesantes. Llama l'atención la Sala capitular, asemeyada a la del Monasteriu de La Oliva. Suponse que la iniciativa de construyir esta ilesia foi del arzobispu navarru, cronista de la batalla de les Navas de Tolosa, Don Rodrigo Ximénez de Rada. Nel llau derechu del presbiteriu hai un magníficu sepulcru del sieglu XIV. Dícese que l'Arzobispu mandar llabrar pa él, ensin llegar el so cuerpu a ocupalo, pos los sos restos fuelguen nel Monasteriu de Santa María de Güerta. Na so proximidá hai otru cenotafiu similar, nel que xaz l'abá mitráu Fray Marcos de Villalba. El retablu mayor foi pintáu por Roland de Mois en 1590. En 1592 el maestru cántabru Juan de Nates diseña trazar el sobreclaustro xuntu con Juan González de Sisniega.

Caltener nel Monasteriu una perantigua xoya, llamada Relicariu de San Blas, que consiste nuna arqueta d'esmalte con cubierta piramidal del sieglu XIII. Al so llau tamién destaquen una arqueta de marfil del sieglu X, d'estilu califal, una naveta en forma de concha d'estilu renacencia y delles arquillas romániques y francogóticas de madera policromada.

  • San Raimundo de Fitero y l'Orde de Calatrava
  • Nevera de los monxos
Baños de Fitero.

Monumentos civiles[editar | editar la fonte]

Gastronomía[editar | editar la fonte]

Son numberosos los productos típicos de Fitero, pero d'ente toos destaquen les Texas de Fitero y les Glories del Císter. Tamién destaquen los sos vinos, especialmente'l rosado. Son típiques les empanades, panes d'aceite relleno de güevu duru, carne (coneyu principalmente), y ayos tienros.

Deportes[editar | editar la fonte]

CD Calatrava. Equipu de fútbol de Fitero que xuega na categoría Primera Rexonal de Fútbol Navarro.

Fiestes[editar | editar la fonte]

  • Fiestes Patronales n'honor de La nuesa Señora María de la Barda, que se celebren el domingu dempués de la Natividá de la Virxe.
  • Romería del Ribayu, coincidiendo col día del víspora de l'Ascensión.
  • Fiestes de San Raimundo Abá de Fitero, el 15 de marzu.
  • Fiestes de la Mocedá que, entamaes polos quintos de la llocalidá, celébrense la primer fin de selmana d'agostu.

Personaxes destacaos[editar | editar la fonte]

Lleendes[editar | editar la fonte]

Ver tamién[editar | editar la fonte]

Referencies[editar | editar la fonte]

  1. 1,0 1,1 Belasko (1999). Diccionariu etimolóxicu de los pueblos, villes y ciudaes de Navarra. Pamiela, 204. ISBN 978-84-7681-301-0.
  2. 2,0 2,1 OTAZU RIPA (1991). Heráldica municipal de la merindad de Tudela. Gobiernu de Navarra. ISBN 8423502643.
  3. 3,0 3,1 «Artículu de Fitero». Gran Enciclopedia Navarra. Consultáu'l 7 de setiembre de 2011.
  4. Universidad Pública de Navarra (ed.): «Datos de la llocalidá de Fitero». Archivo Etnográficu Inmaterial de Navarra (Narchivo). Consultáu'l 8 de setiembre de 2011.
  5. Institutu Nacional de Estadítica (España) (ed.): «Datos de Fitero». Alteraciones de los conceyos nos Censos de Población dende 1842. Consultáu'l 7 de setiembre de 2011.
  6. llabra.cat (ed.): «Resultaos eleiciones municipales Fitero 2015». Consultáu'l 21 d'agostu de 2015.
  7. Ministeriu del Interior (ed.): «Resultaos eleiciones municipales Fitero 2011». Consultáu'l 21 d'agostu de 2015.
  8. Ministeriu del Interior (ed.): «Resultaos eleiciones municipales Fitero 2007». Consultáu'l 21 d'agostu de 2015.
  9. Ministeriu del Interior (ed.): «Resultaos eleiciones municipales Fitero 2003». Consultáu'l 21 d'agostu de 2015.
  10. Ministeriu del Interior (ed.): «Resultaos eleiciones municipales Fitero 1999». Consultáu'l 21 d'agostu de 2015.
  11. Ministeriu del Interior (ed.): «Resultaos eleiciones municipales Fitero 1995». Consultáu'l 21 d'agostu de 2015.

Enllaces esternos[editar | editar la fonte]


Fitero