Catalán occidental

De Wikipedia
Saltar a navegación Saltar a la gueta
Mapa dialeutolóxicu del catalán-valencianu

El catalán occidental o bloque occidental del catalán ye'l conxuntu de dialeutos del catalán falaos al oeste de Cataluña (casi tola provincia de Lleida, oeste de Tarragona y Tierres del Ebro), na Franxa de Poniente, n'Andorra y na Comunidad Valenciana. La carauterística principal d'estos dialeutos, a diferencia del catalán oriental al que se contrapón, ye l'ausencia de neutralización en vocales átones, esto ye, nin el pasu d'a y e átones a [ə], nin el d'o átona a [o]. Esta variente dialeutal nun ye'l dialeutu de referencia culta en Cataluña, pero sí lu ye ente los falantes de la Comunidad Valenciana.

Carauterístiques[editar | editar la fonte]

Fonética[editar | editar la fonte]

Amás del non amenorgamientu del sistema vocálicu átonu, la mayor traza qu'estrema'l catalán occidental del oriental ye que les e provenientes de les Ē (y llarga) y Ǐ (i curtia) tóniques del llatín pronúnciense como [e] (e zarrada) (cadena [kaˈðena], alé [aˈle], què [ˈke]), ente que nel catalán oriental ye una [ɛ] (y abierta) o [ə] (vocal neutra) nestes pallabres. Tamién la vocal átona [e] puede amenorgase a [a] delantre de consonantes nasales y sibilantes: enveja [aɱˈveiʒa]/[amˈbeʒɛ], espill [asˈpiʎ], eixugar [ajʃoˈɣa(ɾ)].

Morfoloxía[editar | editar la fonte]

  • Caltenimientu del soníu [w] nos posesivos (meua, teua, seua).
  • La x inicial o post-consonántica en [ʧ] (esceición Xàtiva, Xixona onde se realiza [ʃ]).
  • Verbos incoativos en -ix, -ixen, -isca, etc.
  • Ciertu caltenimientu de la nasal nos plurales d'antiguos proparoxítonos acabaos en -n (hòmens, jóvens).
  • Cierta presencia de [j] ante palatal sorda (caixa ['kajʃa]) nel dígrafu -ix-.
  • El pronome débil ens/-nos conviértese en mos en toles posiciones.

Léxicu[editar | editar la fonte]

Como en tolos idiomes, en catalán hai localismos, y dalgunos presenten una distribución que reflexa más o menos la división ente los dos conxuntos dialeutales. Dacuando la pallabra occidental tópase tamién nel dialeutu balear oponiéndose a un localismu propiu del catalán oriental peninsular.

Catalán oriental Catalán occidental Aragonés Asturianu
xai corder corderu corderu
mirall espill espiello espeyu
encomanar apegar apegar apegar
gla abiyota billota, glan abiyota
bregar agramar agramar agramar
lludrigó catxap cachapo gazapu
arada aladre aladro llabráu
verola pigota picueta viruela
llombrígol melic melico embelicu
nen xiquet nino neñu

Dacuando'l catalán occidental y l'aragonés oriental (o a lo menos l'aragonés ribagorzano) tienen traces que los estremen del catalán oriental y del aragonés occidental.

Asturianu Aragonés occidental Aragonés oriental Catalán occidental Catalán oriental
páxaru paixaro muixón moixó/pardal ocell