Alemán del Palatináu

De Wikipedia
Saltar a navegación Saltar a la gueta
Alemán

del Palatinado
'Pfälzisch / Pälzisch'

Faláu en Bandera d'Alemaña Alemaña (Renania-Palatinado, Sarre, Baden-Württemberg, Hesse)
Falantes 1 millón aprox.
Familia Indoeuropéu

  Xermánicu
    Xermánicu occidental
      Llingües altogermánicas
        Altu alemán central          Alemán central occidental           Fráncicu renano            Alemán del Palatinado

Estatus oficial
Oficial en Nengún país
Reguláu por Nun ta reguláu
Códigos
ISO 639-1 nengún
ISO 639-2 {{{iso2}}}
ISO 639-3 pfl
Paelzisch Map.PNG

Estensión del alemán

del palatinado

Estensión de los dialectos fráncicos renanos. En 2, los dialectos palatinos.

El alemán del Palatinado o alemán palatín (en alemán Pfälzisch, n'alemán palatín Pälzisch) ye un dialectu central occidental del alemán perteneciente a la familia del fráncicu renano. Falar nel valle del Rin, ente les ciudaes de Zweibrücken, Kaiserslautern y Mannheim, na frontera cola rexón de Alsacia (Francia), y nel Rin. El alemán de Pensilvania, provien principalmente de los dialectos palatinos del alemán falaos por alemanes qu'emigraron a Norteamérica ente los sieglos XVII y XIX y decidieron caltener les sos llingües natives. Los suabos del Danubio en Croacia y Serbia tamién utilicen munchos elementos d'este.

Ye importante destacar que la pronunciación y la gramática varien coles rexones (inclusive colos pueblos). Pol fala d'el alemanes del Palatinado, suelse saber de qué zona o de qué pueblu son. Lo que tienen de mancomún tolos dialectos del Palatinado ye que nun s'utiliza'l xenitivu, según l'imperfectu del alemán.

Dellos exemplos de les diferencies ente'l altu alemán, faláu nel sur d'Alemaña, Baviera y Austria, y el Pfälzisch son:

Fonética[editar | editar la fonte]

Nel Saarpfälzisch y el Vorderpälzisch nun esisten les diéresis nes o y les o (ö,ü). En llugar d'estes utiliza la i o la y:

Pfälzisch Alto alemán Equivalencia n'español
Meebel/Meewel Möbel mueble
greeßer größer mayor
Lewwel/Leffel Löffel cuyar
Hischel/Hiechel Hügel cuetu
miid müde cansáu


Utilízase la ch del alemán, anque nun tien el soníu de sch del alemán estándar:

Pfälzisch Alto alemán Equivalencia n'español
Isch Ich yo
Kerch Kirche ilesia


Los soníos finales de cutiu nun se pronuncien:

Pfälzisch Alto alemán Equivalencia n'español
Hund, Hunn

perru, perros

Pann Pfanne cazuela
Lamb Lampe llámpara
Avv, Avve Affe, Affen monu, monos
Haus, Haiser Haus, Häuser casa, cases
hann (Westpfalz)/hawwe (Vorderpfalz) haben tener
tran (Vorderpfalz)/traage (Westpfalz) tragen traer

La t convertir en d o sume:

Pfälzisch Alto alemán Equivalencia n'español
Diir, Deer Tür puerta
rischdisch richtig ciertu
forschbar furchtbar tarrecible


Gramática[editar | editar la fonte]

"Abiertu mientres haya lluz", lletreru d'un restorán na Ruta del vinu alemano (Deutsche Weinstrasse)

Hai un amenorgamientu verbal y nominal con respectu al alemán estándar.

Sistema verbal[editar | editar la fonte]

El pfälzisch namái tien 4 tiempos: presente, perfectu, pluscuamperfeutu y futuru simple. L'imperfectu sumió hasta poques formes restantes nos verbos auxiliares y ye sustituyíu pol perfectu.

Sistema nominal[editar | editar la fonte]

El xenitivu nun esiste, y sustitúyese por construcciones auxiliares cola ayuda del dativu.

Pronomes[editar | editar la fonte]

Los pronomes personales difieren del alemán estándar. Esisten pronomes acentuaos o tónicos y pronomes ensin acentuar o átonos:

Acentuaos o tónicos:

"ich" (yo): isch, mir, misch
"du" (tu): du, dir, disch
"er/ sie / ye" (él, ella, ello): der, dem, dean / die, derre, die / deas, dem, deas
"wir" (nós): mir, uos, uns
"ihr" (vós): ihr, eisch, ei(s)ch
"sie" (ellos): die, denne, die

Non acentuaos o átonos:

"ich" (yo): isch, ma, misch
"du" (tu): (d), da, disch
"er/ sie /ye" (él/ella/ello): a, (y)m, (y)n / se, re, se / s, (y)m, s
"wir": ma, uns, uns
"ihr" (vós): (d)a, eisch, ei(s)ch
"sie" (ellos): se, ne, se

Exemplos de pronombresátonos:

  • Wenn du meinst (Si tu pienses) - wann (d) meensch(t)
  • Wenn er meint (Si él piensa) - wann a meent
  • Wenn ihr meint (Si vós pensáis) - wann a meene
  • Wenn sie meinen (Si ellos piensen) - wann se meene

Artículu y xéneros gramaticales[editar | editar la fonte]

Cómo ye común na zona sur d'Alemaña, a les persones denominar por aciu l'artículu y los apellíos adelántrense: La frase Peter Meier va a Müllers n'alemán estándar ye Peter Meier geht zu Müllers, y traducíu a pfälzisch ye De Meier Ciscar geht zu's Millers.

En pfälzisch hai tres géneros (los sos artículos determinaos son: de, die, ye). L'artículu indetermináu y nel Westpfälzisch usar pa los trés xéneros, nel Vorderpfälzisch esisten los artículos en (masculín) y y/enni (femenín, átonu y tónicu). Los femeninos son de normal neutros (a esceición del Vorderpfälzisch).

Nos femeninos:

  • Nel Westpfälzisch úsase'l neutru cuando: de normal siempres si'l nome ta solu; con moces pequenes y muyeres nueves; si tratar d'una conocida; si una relación esprésase como relación de propiedá.
  • Úsase'l femenín cuando: si la persona considérase indirectamente y el xéneru o terminación riquir; si tiense'l sentimientu de que la forma neutra nun ye afecha; cuando falamos d'una persona eminente o que ta llueñe.

Reparar una crecedera na área urbana de Kaiserslautern y Pirmasens del usu de die en cuenta de ye ante los nomes femeninos.

Vocabulariu[editar | editar la fonte]

Nel vocabulariu atópense (sobremanera na población más avieyada) delles palabres del francés como Lawabo (de llaváu), Bottschamber (de pot de chambre, "orinal") o Hussjeh (de huissier) y del yídish como Kazuff (pa referise a los carniceros) o Zores (pa referise a una engarradiella). Estos préstamos deber a la proximidá xeográfica del Palatinado con Francia.

Son característiques les llocuciones "Ah jo", del alemán estándar: "sí, claro" y "Alla hopp"/"Alla guud", del alemán estándar "venga pos". Pueden atopase semeyances con otres espresiones como "allà jeeh" del dialectu de Eifel o cómo "hai noi" del dialectu de Baden.

El vocabulariu escritu del pfälzisch atópase clasificáu nel Pfälzisches Wörterbuch.

Socioloxía del pfälzisch[editar | editar la fonte]

Por cuenta de la estructura rural del espaciu d'espardimientu del pfälzisch, esti dialectu ye unu de los más fuertemente enraigonaos na población; fálase inclusive nes empreses, l'alministración y la política. Sobremanera nel Westpfalz (Palatinado occidental) y el Südpfalz (Palatinado meridional), onde ye una llingua que s'utiliza nes aules d'escueles ya institutos de manera non oficial. Tamién s'usa en xulgaos, como por casu el de Pirmasens.

Principalmente, hai un escepticismu, ya inclusive resistencia, a falar alemán ente los mozos. Hai que destacar que na escuela primaria, munchos neños del Westpfalz falen xeneralmente alemán estándar, ente que na pubertá, por procesos dinámicos, amóntase la fala y l'usu del pfälzisch.

Tolos habitantes del Palatinado acaben entendiendo'l pfälzisch tarde o aína porque lo oyen perdayures, poro, constitúi un esfuerzu pequenu l'aprender a falalo. Al falar alemán puede percibise l'acentu pfälzisch, anque esto nun representa nengún problema. Helmut Kohl como antiguu canciller federal, podría ser l'exemplu más conocíu d'esta aceptación.

Subdialeutos del Pfälzisch[editar | editar la fonte]

Distribución xeográfica del Nordpfalz, Westpfalz, Vordrerpfalz y Südpfalz.

El Padrenuesu[editar | editar la fonte]

  • Südpfälzisch, pfälzisch meridional:

Unser Vadder im Himmel / Dei(n) Name sell heilich sei, / Dei Kenichsherrschaft sell kumme, / Dei(n) Wille sell gschehe / uf de Erd genauso wie im Himmel. / Geb uns heit das Brot, was mer de Daach brauchen, / un vergeb uns unser Schuld / genauso wie mir denne vergewwe, wo an uns schuldich worre ensin. / Un fiehr uns nit in Versuchung, / rett uns awwer vum Beese. / Dir gheert jo die Herrschaft / un die Kraft / un die Herrlichkeit / bis in alli Ewichkeit. / Amen.

  • Westpfälzisch, pfälzisch occidental:

Unser Babbe im Himmel / Dei Nåme soll heilich sinn, / Dei Reich soll komme, / Was de willsch, soll basseere / uf de Erd grad wie im Himmel. / Geb uns heit ye Brot, was mer de Daach iwwer brauche, / un vergeb uns unser Schuld / genauso wie mer dene vergewwe, wo uns Unrecht geduhn hann.* / Un fiehr uns net in Versuchung, / sondern* erlees uns vum Beese. / Weil der jo ye Reich geheert / un die Kraft / un die Herrlichkäät / bis in alli Ewichkäät. / Amen.

  • Saarpfälzisch, pfälzisch del Sarre:

Unser Vadder obbe im Himmel / Geheilischd soll dei Name sinn / Dei Reich soll komme / Was de willsch, soll bassiere / Im Himmel genau wie uff de Erd / Gebb uns heit ess Brod, wo mer de Daa iwwer brauche / Unn ve(r)gebb uns unser Schuld, / Wie a mir unsre Schuldischer ve(r)gebbe. / Unn fihr uns nedd in Vesuchung / sunnern* erlees uns vom Beese / Weil derr jo ye Reich geheerd / unn die Kraft / unn die Herrlischkääd / biss in alli Ewischkäät / Ame.

  • Vorderpfälzisch, pfälzisch oriental:

Unser Vadder im Himmel / Doi(n) Nåme soll heilisch soi, / Doi Reisch soll kumme, / Deas wu du willschd, soll bassiere / wie im Himmel, so aach uff de Erd / Unser däglisch Brod geb uns heid, un vergebb uns unser Schuld / genauso wie mer denne vergewwe, wo an uns schuldisch worre ensin. / Un duh uns ned in Versuchung fihre, / sondern* erlees uns vum Beese. / Weil dir ye Reisch g(y)heerd / un die Kraft / und die Herrlischkeid / in Ewischkeid. / Aamen.

Poesía y lliteratura[editar | editar la fonte]

Esiste una poesía llírica y de prosa en pfälzisch que ye escrita sobremanera por poetes autóctonos populares. Nesti xéneru atopen elementos que son indispensables pa una llingua que tien un desenvolvimientu lliterariu abondo probe. La poesía suel tener temátiques humorístiques y dacuando trata sobre'l llamáu Weck, Worscht un Woi, un platu típicu del Palatinado.

Na competición añal Pfälzischer Mundartdichterwettstreit pueden vese los frutos d'esta poesía en pfälzisch. La llírica del dialectu modernu produz, por casu, poemes a niveles lliterarios altos y de (al contrariu de la tradición) conteníu vanguardista, hai tamién enfoques a drames modernos. Esti postreru ye'l sector principal del que se fai la representación escénica, que la competición de Mundartwettbewerb Dannstadter Höhe ufierta dende'l cambéu de mileniu.

La lliteratura en dialectu apaeció como poesía popular y colos xéneros principales de poema, sainete y narración oral. El dialectu tien llagunes de producción lliteraria en dellos tramos de la hestoria por cuenta de periodos complicaos nel Palatinado. Hubo intentos de crear formes de prosa llargues en pfälzisch, como por casu noveles, magar inda naide llogró una resultancia notable nesta xera. Predominen les antoloxíes de conteníu pensatible y/o humorísticu.

Franz de Kobell (1803-1882), nacíu en Múnich, yera d'una familia de pintores de Mannheim. Kobell foi un poeta del pfälzisch, qu'atopaba problemes al escribir nel so dialectu:

Wer kann 'n liewe Glockeklang
so schreiwe, wie er klingt.
Un wer kann schreiwe mit de Schrift,
wie schee y Amsel singt?
Deas kann mit aller Müh kee Mensch,
denk nor y bißche nooch.
Un wie mit Glock un Vochelsang
is 's mit de Pälzer Sprooch.

La obra más conocida de la lliteratura en pfälzisch ye de Paul Münchs (1879-1951) "Die Pälzisch Weltgeschicht" (1909). Tien un estilu de llírica humorística y epopeya en versu. La representación absolutamente autoirónica de los habitantes del Palatinado como corona de la creación y el Palatinado como centru del mundu marca l'estilu y la temática la obra. Ente'l autores contemporaneos qu'utilicen el dialectu tamién figuren escritores como por casu Arno Reinfrank, nacíu en Mannheim (1934-2001), Michael Bauer y Albert H. Keil (dambos nacíos en 1947) según Bruno Hain (1954). Esti círculu d'escritores afitóse como oxetivu'l fomentar la lliteratura en pfälzisch nel so espaciu llingüísticu.

Tamién s'editaron exemplares en pfälzisch de llibros internacionales como por casu Astérix el galu o El Principito.

Llibros[editar | editar la fonte]

  • Rudolf Post: Pfälzisch. Einführung in eine Sprachlandschaft. 2., aktualisierte und erweiterte Auflage. Pfälzische Verlagsanstalt, Landau/Pfalz 1992, ISBN 3-87629-183-6
  • Pfälzisches Wörterbuch. Begründet von Ernst Christmann, fortgeführt von Julius Krämer, bearbeitet von Rudolf Post, 6 Bände und 1 Beiheft. Franz Steiner Verlag, Wiesbaden/Stuttgart 1965–1998, ISBN 3-515-02928-1
  • Rudolf Post: Kleines Pfälzisches Wörterbuch. Verlag Edition Tintenfaß, Neckarsteinach 2000, ISBN 3-937467-05-X
  • Michael Konrad: Saach blooß. Geheimnisse deas Pfälzischen. Rheinpfalz Verlag, Ludwigshafen 2006, ISBN 3-937752-02-1

Traducciones[editar | editar la fonte]

Espresiones[editar | editar la fonte]

Pfälzisch Alto alemán Equivalencia n'español
Nit/Net Nicht Non
Moin/Moahje Guten Morgen Bonos díes (mañana)
Tach Guten Tag Bonos díes
Amend / Oomds Guten Abend Bones tardes
Aaller Auf Wiedersehen Adiós
Unn, sunsch... Wie geht's ¿Cómo tas?
soi sein El so (posesivu)
unser unsere Nuesu
ebbes etwas Daqué
Abber net, dasse vor 6 aanruufsch Wecken Sie mich bitte um 6.00 Uhr Espiérteme a les 6:00
Kannsch ma mo saan, wo do de Abort is? Wo ist die Toilette? ¿ú el llaváu?
Ei mir fliehn middem Fluchzeisch Wir fliegen mit dem Flugzeug Nós volamos n'avión
Komm, stell dich net so draan Das kannst Du schon! Yá puedes facer
Kannsches widder net, komm los mich mo Soll ich der helfe? ¿Te tengo qu'ayudar?
Isch habb'se m schunn verzehlt, awwer där hot mer's nit geglawt Ich hab's ihm schon erzählt, aber er hats mir nicht geglaubt Yo yá se lo espliqué, pero nun me creyó
Isch kann do nett zugugge Das sieht nicht gut aus Esto nun tien bona pinta
Komm geh fort, vezeehl ma nix! Glaubst Du wirklich? ¿De verdá crear?
Ayer guud In

Ordnung | D'alcuerdu

Joh, noher heilsche widder Das könnte gefährlich werden Esto podría ser peligrosu
Du musch dei Blumestock gießy, sunsch verderdada! Du mußt Deinen Blumenstock gießen, sonst trocknet er Dir aus! ¡Tienes que regar les tos plantes, si nun s'ensuguen!
Abber dabber reduur serigg Kommen Sie bitte noch einmal zurück Por favor, vuelva de nuevu
Hopp, desdo is y bisje aarisch Das ist ziemlich übertrieben Esto ye bastante esaxeráu
Her uff ne zu uuze, ich saa das Ärger ihn bitte nicht Nun lo enoxar, por favor
Babbel net! Sei ruhig Non te esmolezas
Don kansche lang waade Das kann dauern Esto puede tardar
Hasche au Hunger? Hast du auch Hunger? ¿Tu tamién tienes fame?

Topónimos[editar | editar la fonte]

"N'otru llugar debe de ser distintu, pero niundes como nel Palatinado", escritu na lluna d'un coche en Frankenthal
Pfälzisch Alto alemán Equivalencia n'español
Palz Pfalz Palatinado
Zweebrigge Zweibrücken Zweibrücken
Bermesens Pirmasens Pirmasens
Humbuisch Homburg Homburg
Nerrische Niederhausen Niederhausen
Aldem Altheim Altheim
Heeschde Hauenstein Hauenstein
Wallbe Wallhalben Wallhalben
Mertshee Martinshöhe Martinshöhe

Oxetos[editar | editar la fonte]

Pfälzisch Alto alemán Equivalencia n'español
Spielmittel, uffspiele Spülmittel, abspülen xabón lavaplatos, llavar los platos
Schissel, Haabe, Schiddeldippche Schüssel, Topf, Schüttelbecher cacía, olla, coctelera
Bicheleise Bügeleisen plancha
Biechelche Büchlein libreta/cuaderno
Feierzeisch Feuerzeug mecheru
Aschebescher Aschenbecher ceniceru
Milleemer Mülleimer papelera
Trickler Wäschetrockner secadora
Dor Tor puerta


Oficios[editar | editar la fonte]

Pfälzisch Alto alemán Equivalencia n'español
Ärwett Arbeit trabayu
Metzjer Metzger carniceru
Moler Maler pintor
Schweeßer Schweißer soldador
Meeschder Meister maestru
Elektrischer Elektriker lletricista


Comida[editar | editar la fonte]

Pfälzisch Alto alemán Equivalencia n'español
Breetcha/Weck Brötchen paninos
Fusch Fisch pescáu
Worschd Wurst embutíu
Fleeschkees Fleischkäse sobrasada (similar)
Fleeschkichelcha Frikadellen hamburgueses (similar)
Schwaademaa Schwartenmagen morciella blanca (similar)
Stambes Kartoffelpüree puré de pataques
Grummbeere Kartoffeln pataques
Plunz Blutwurst morciella negra (similar)
Hambuia Hamburger hamburguesa
Quetsche Zwetschgen cirueles
Truschele Stachelbeeren uves espinoses
Gelleriebe Karotten cenahories
Abbel Apfel mazana


Animales[editar | editar la fonte]

Pfälzisch Alto alemán Equivalencia n'español
Fochel, Fechelche Vogel, Vögelchen ave, aves
Schoof Schaaf oveya
Reenwoam/Rejewoam Regenwurm vierme
Mick Fliege mosca
Elwetritsch Elwedritsche Elwedritsche (lleenda)
Mais Mäuse mures
Lais Läuse pioyu
Schnoog(y) Mücke mosquitu


Bañu[editar | editar la fonte]

Pfälzisch Alto alemán Equivalencia n'español
Seef Seife xabón
Weschlumbe Waschlappen toalla
Schambuu Shampoo xampú
Zahnberscht Zahnbürste cepiyu de dientes

Otros[editar | editar la fonte]

Pfälzisch Alto alemán Equivalencia n'español
Krischdkindsche Christkind neñu Jesús
Bääm Bäume árboles
Schdää Stein piedra


Enllaces esternos[editar | editar la fonte]

Wikipedia
Consulta la edición de Wikipedia en [[:{{{code}}}:|Alemán del Palatináu]]



Alemán del Palatinado