Hestoria de la Llingua Llionesa
 |
Pues collaborar con Uiquipedia fusionando esti artículu con Hestoria del asturianu. |
La Hestoria de la Llingua Llionesa ye un de los exemplos más claros d'un llargu procesu d'una variante llingüística nun estremu procesu de desaniciu.
Tabla de conteníos |
[editar] Oríxenes
El lleonés tien el so orixe nel llatín vulgar, ye dicir na fala común de les xentes que pertenecíen al Imperiu romanu. La suplantación d'esta llingua de las falas astures foi calma pero imparable dao que, ente otres ventayes, pa convertise en ciudadanu de Roma tenía de falase llatín.
La presencia de llexones -d'ehí'l nome de la ciudá de Llión- sirvió al cabu nel procesu d'aculturización de les poblaciones prerromanes de la Rexón; ya que los militares vivíen nos sos campamentos cuando menos 20 años y la Llexón asitiada en Llión foi una presencia continua por mor del oru de Las Médulas. La creyación de la capital del conventu ástur na ciudá d'Asturica Augusta entainó esti procesu de llatinización.
La so peculiar tresformación del llatín al lleonés hase a, práuticamente, tol dominiu llingüísticu del asturllionés taba pobláu polos ástures, sacante la zona este d'Asturies y la provincia de Lleón, ú vivíen poblaciones cántabras d'averada filiación a los astures: colo que la meza ente'l llatín y la fala o fales ástures dieron un resultáu únicu.
Nel percorrer los sieglos el llatín evoluciona a causa del sustratu llingüísticu, de les poblaciones colonizadores y del propiu desendolcu hestóricu. Llegando al sieglu X -primer testu escritu- d'un xeitu tan diferente del orixinal llatín que puede dicise que yá ye un romance propiu; por embargu les sos semeyances col restu de la romanía -catalán, italianu o rumanu- entá nun permiten falar de llingua como tal sinon de romances o dialeutos romanceaos del llatín. Asina caméntase que'l desaniciu de la fala ástur nun foi tala hasta, quiciabes, el sieglu VIII.
[editar] Primeros escritos
De la lliteratura medieval escrita en llionés quedan principalmente cartafueyos xurídicos ou anotaciones de la documentación de los monesterios del reinu.
Ensin dulda yera la llingua mayoritaria y d'emplegu normal en Llión hasta que na Plena Edá Media sostituyérala'l gallegu-pertués. Asina que la mesma conceución del Imperium Hispanorum de la monarquía llionesa facía que fuera'l llatín la llingua de preste y usu real. Pero con tou, el llionés tien una fecunda lliteratura na Alta Edá Media y Plena Edá Media que ta presente nos restos que mos llegaren y nes güelgues que n'escritos vinientes en llingua castellana medievales tan presentes.
Presenta'l primer escritu romanceáu de la Romanía, de mediados del sieglu X, recibe'l nome de Documentu de Kesos. Na lliteratura que conocemos destaquen los cartafueyos llegales como'l Fueru Xulgu, el Fueru de la ciudá de Zamora, el Fueru de la ciudá de Salamanca ou'l fueru d'Astorga. Tamién caméntase que son d'orixe llionés el Llibru d'Alixandre, la Disputa d'Elena y María y inclusives la primera torna na Península del Amadís de Gaula.
A tolu anterior tendríase d'añidir los cartafueyos de los principales monasterios de Lleón como los de Sandoval, Carracéu ou Safagún.
[editar] Escayencia
Nel sieglu XIII el rei castellán Alfonso X, nomáu'l "sabiu" impón nel Reinu de Llión la "Norma Toledana" del romance (castellán). El llionés pierde’l so rangu de llingua de prestixu y entama a desapaecer de los testos oficiales. Otra razón ye que tolos xuristes, gobernantes y llexisladores yeren d’orixe castellán ou averaos a la corona de Castiella. Del sieglu XV queden testamentos fechos por notarios onde’l llionés entá ta presente.
El castellán impónse en toles estayes sociales y culturales. El Lleonés va arrequeixándose nas fasteres más occidentales. Nos sieglos vinientes trátase al llionés como una llingua vulgar propia de xentes pastoriles endientro’l xéneru burlescu y de la comedia (nomáu "seyagués" por falar los seyagueses una de las variedaes más llimpies de la llingua, y d'esta más estremadas del castellán) .
Hasta’l sieglu XIX nun hai apenes documentación escrita nin estudios o esquises alrodiu’l lleonés, sacante cites al traviés de terceros de la esistencia de pequeños poemes y testos escaecíos. Pero na segunda mitá del sieglu XIX y entamos del XX delles persones amuesen enfotu pola llingua centrándose nes variedaes llariegues de cada comarca y rexón, asina comu filólogos y estudiosos universitarios que ven nel Lleonés un casu nidiu de llingua d’orixe romance. Asina tenemos al pertués Leite de Vasconcellos, l’hespañol Ramón Menéndez Pidal, el suecu Erik Staaff y al alemán Fritz Krüger.
Nel caberu cuartu del sieglu XIX y entamu del XX xurden dellos escritores de llionés qu’espublicen los sos trabayos nos periódicos llariegos y otres espublizaciones periódiques de les que malpenes queden restos. D’ente estos trabayos destaquen particularmente los de Caitán Álvarez Bardón, Concha Espina o Aragón Escacena.
[editar] Sieglos XX y XXI
Los nicios del interés modernu pol lleonés entamaron na Lleón y Zamora de forma mui tebio no cabero de la década de los setenta de la pasada centuria al calor de la Transición y en plenu procesu autonómicu. Los recién creaos partíos llionesistas, dalgunes asociaciones y persones aislláes afirmaren, ye cierto qu'ensin munchu aquel, que nes tierres del antiguu reinu de Lleón entá pervivía'l vieyu lleonés defendendo d'un xeitu testimonial esti “sistema llingüísticu” (en palabres de Frías Conde) como parte del patrimoniu cultural lleonés, pero ensin facer más nada que sumar esta cuestión a la llista de peculiaridaes lleoneses como un argumentu más a los méritos de Lleón p'acceder al estatus d'autonomía, que finalmente nun algamó.
La reivindicación del llionés féxose nesa época siempres dende'l castellanu, ensin una coñocencia mínima de la realidá del idioma y ensin voluntá de falar o d'escribir n'élli, ye dicir, poniendo de fautu en vía muerta a la llingua que se pretendía recobrar y asumiendo ensin escesivos problemes la castellanía cultural de las tierres lleoneses.
Nesa dómina n'Asturies la nuesa llingua aniciaba una fas de ciertu puxu cono movimientu lliterariu coñocíu como Surdimientu, con munchos y bonos frutos, creóse amás l'Academia de la Llingua Asturiana, llogróse un ciertu estatus llegal pal idioma, ente otres realizaciones. N'Aragón cuayó'l procesu de reccobramientu del aragonés, más sero llamáu Renaxedura, qu'entamara no cabero de los sesenta d'una mena más modesta qu'Asturies pero con resultaos que, vistos dende Lleón, paecen enormes si aparamos en que l'aragonés vivía daquella una situación mui asemeyada a la del llionés. Nesi momentu históricu que foi tan importante y relativamente bien aprovecháu p'alitar los idiomes d'Aragón y d'Asturies, la encruciyada na que taba'l llionés podía tener tiráu a andar por tres carreros (a lo postrero cuasi tres décades dimpués, lo que ta pasando col llionés ye que ta avanzandose por eses tres vías al tiempu):
1.- Abellugar los restos del romance asturllionés que quedaben nel vieyu reinu baxo'l paragües de la Llingua Asturiana na modalidá estándar n'usu actualmente que tien yá un altu gráu d'ellaboración, alternativa escoyida por ciertu por autores como'l palaciegu Roberto González-Quevedo, Héctor García Gil de Llión, el cazurru Abel Pardo, entre otros, qu'escriben o escribieron n'asturianu normativu.
2.- Outra posibilidá sedría la del cultivu de las modalidaes concretes y vives del lleonés, opción siguida por varios autores cepedanos o pol pequeñu feixe d'autores noroccidentales.
3.- Una tercer opción podía ser la creyación d'un estándar (más o menos lligáu y dependiente del asturianu) basáu nes fales lleonesas más occidentales que son les más caracterizaes, con más puxu y teniendo en cuenta que ye neses zonas onde esiste una cierta conciencia llingüística.
Lo que se fexo, especialmente durante la década de los ochenta del pasáu sieglu, foi descartar las tres opciones posibles.
De los años ochenta del sieglu XX son las asociaciones Academia de la Llingua Lleunesa -que nun yera una academia reconocida tala como la Academia Galega, la Real Academia de la Lengua o l'Academia de la Llingua Asturiana-, Tsume Lleunés; Asociación para la Defensa del Dialecto leonés Ordoño II. Toes elles d'una forma o otra punxeron al llionés na sociedá, toes compartíen, ente otros puntos, la creyación d'una Academia de la Llingua Llionesa, coordinada cola Asturiana, pa ocupase del idioma; fomentu de la esquisa y del enseñu del llionés na Universidá de Llión; realización d'un estudiu sobre la situación real del llionés pa ellaborar midíes concretes de recobramientu; fomentu d'actividaes culturales que favorecieren la difusión del llionés; publicación d'una revista de divulgación del llionés, a espayar especialmente nos centros escolares; ellaboración d'una gramática y diccionariu lleoneses.
Asina que ye nos años noventa del sieglu XX cuando más fuerte escomienza a apacere la llingua na sociedá llionesa de mano d'asociaciones como Facendera pola Llingua Llionesa, de Llión, La Caleya, d'Astorga, San Miguel de L.laciana, de Vil.lablinu. Metanes d'esta década espublízase'l llibru narraciones curties Cuentos de Lleón, con participación d'autores noveles y consagraos, algamándose'l fitu que representó la edición del selmanariu en llionés La Nuesa Tierra. Anguaño nel periódicu Diario de León espublízanse collaboraciones con relatos curtios nes variantes de la modalidá rexonal del grupu llingüísticu.
Nos entamos del sieglu XXI l'ayuntamientu de Llión entama a promocionar l'usu y enseñu de la llingua ente la sociedá llionesa. El Branu Xoven, el Festival Reinu de Llión ou las Xornadas d'Esaltación de la Cultura Llionesa utilicen como llingua d'espresión el llionés. Ye nesta dómina cuando se robla l'alcuerdu ente l'Ayuntamientu de Llión y la Universidá de Llión p'asoleyar el Títulu de Monitor de Llingua Lleonesa, que forma los primeros especialistes nel idioma facultaos pa dar clases. Nacen asociaciones como El Fueyu en Llión, Furmientu en Zamora, La Barda en Salamanca y El Toralín en Ponferrada.
L'Ayuntamientu de Llión, al traviés de la conseyería de mocedá, posibilita con un nuevu alcuerdu l'enseñu del Llionés nos Cursos Oficiales del Ayuntamientu de Lleón, impartíos por monitores titulaos, y cola collaboración de l'Asociación Cultural de la Llingua Llionesa El Fueyu qu'anguaño algamen yá cuatro estayes de conocencia, cono que más de 500 personas pasarán yá por estos cursos nesi añu. Publícase "Kaña Kazurra" con dellos grupos musicales cantando en Lleonés, cellebrándose un festival qu'aconceya a más de 10.000 persones nel que la llingua lleonesa toma los escenarios, al mesmu tiempu qu'en Salamanca Kaotic Hope utiliza la llingua nes sos lletres.
L'añu 2006 supón l'emburrión definitivu al espoxigue de la llingua y la so reconocencia institucional. En Lleón róblense los alcuerdos ente El Fueyu y la Diputación de Llión, que permiten la estensión del cursu pilotu de Mansiella de las Mulas a distintes llocalidaes lleonesas como Coyanza, La Bañeza y la propia Mansiella, cona collaboración de los caberos conceyos, y desemeyaes asociaciones como Conceyu Xoven. En Zamora, El Fueyu algama'l sofitu del Ayuntamientu de Zamora y en collaboración con La Barda entamen los cursos de Llionés en Salamanca.
L'añu 2006 ve la espublización de Cuentos del Sil, nel que deillos autores procedentes de fasteres de la cuenca d'esti ríu espublicen rellatos curtios amosando'l puxu del idioma nel occidente llionés, mientres la ciudá de Lleón, frutu del alcuerdu institucional y cultural, acueye'l I Día de la Llingua Llionesa.
En 2007 naz la Plataforma puntuLLI que solicita la creyación d'un dominiu propiu pal Llionés n'Internet, siendo sofitáu por cuarenta asociaciones y más de 500 particulares, suponiendo la primer vuelta qu'una ñiciativa llinguística nel idioma propiu algama un sofitu asemeyáu.
