Afganistán

د افغانستان اسلامي دولت Da Afghanistan Islami Dawlat دولت اسلامی افغانستان Dawlat-e Eslami-e Afghanestan
(En detalle) (En detalle)
Lema nacional: Nengún
Himnu nacional: Sououd-e-Melli
Capital  • Población  • Coordenaes	Kabul 2.994.000 (2005) 34°30′ N 69°10′ E
Mayor ciudá	Kabul
Idiomes oficiales	Dari, Pashtu
Forma de gobiernu Presidente	Estáu islámicu Hamid Karzai
Independencia  • Data	del Reinu Xuníu 19 d'agostu de 1919
Superficie  • Total  • % agua Llendes Costes	Puestu 40º 652.225 km² 0% 5.529 km 0 km
Población  • Total  • Densidá  • Densidá	Puestu 37º 31.889.923 (2007) 46 ab./km² 46 hab/km²
PIB (PPA)  • Total (2006)  • PIB per capita	Puestu 92º US$ 32.400 millones US$1.490
Moneda	Afgani (Af, AFN) = 100 puls
Xentiliciu	Afganistanu, -a, -o
Zona horaria  • en Branu	UTC+4:30 =
Dominiu d'Internet	.af
Códigu telefónicu	+93
Prefixu radiófonicu	T6A-T6Z, YAA-YAZ
Códigu ISO	004 / AFG / AF
Miembru de: ONX

Afganistán ye un país allugáu n'Asia que llenda con Irán al oeste, con Paquistán al sur y al este, con Turkmenistán, Uzbequistán y Taxiquistán nel norte y China nel estremu más oriental del país. Nun tien salida al mar. El gobiernu d'anguaño decidió qu'esti seya'l nome provisional del país hasta aprobar la constitución.

L'anterior gobiernu talibán diba camudar el nome oficial del país, Estáu Islámicu del Afganistán, pol d'Emiratu Islámicu del Afganistán, nome que namás ta reconocíu por Arabia Saudita, los Emiratos Árabes Xuníos y Paquistán.

Historia

Nel sieglu XIX el territoriu que güei correspuende a Afganistán formaba parte del Imperiu Britanicu. Dempués de la Primera Guerra Mundial Afganistán independizose.

Acabantes los años 1970 la XRSS invadió'l país y ocupólu demientres la siguiente decada, lliberándolo cuando cayó'l bloque soviéticu.

Enantes de finar el sieglu XX, el movimientu integrista Talibán, garró'l control del país y fizo un réxime basáu na xaria.

Dempués de los atentaos del 11 de setiembre de 2001 en Nueva York, los Estaos Xuníos invadieron el territoriu afganu, derrocando a los talibanes, que sofitaben al grupu terrorista Al Qaeda, e instaurandu un gobiernu provisonal dirixíu dende EE.XX. hasta les eleiciones de 2004. Foi elixíu Hamid Karzai como presidente.

Xebres alministratives

Artículu principal: Provincies d'Afganistán

Afganistán ta formau por 34 provincies, o velayat:

1 Badajshán 2 Badgis 3 Baglan 4 Balh 5 Bamiyán 6 Daikondi 7 Farah 8 Faryab 9 Gazni 10 Gor 11 Helmand 12 Herat 13 Jawzjan 14 Kabul 15 Kandahar 16 Kapisa 17 Khost

18 Konar 19 Kunduz 20 Lagmán 21 Logar 22 Nangarhar 23 Nimrod 24 Nurestán 25 Orusgán 26 Paktia 27 Paktika 28 Panjshir 29 Parvan 30 Samangan 31 Sar-e Pol 32 Tahar 33 Wardak 34 Zabol

Orixe y historia del nome

El nome Afganistán tórnase como la tierra de los afganos. Cunta con dos partes: afgán y stán.

Los Pashtus, la etnia más numberosa del país, entamaron a emplegar el términu Afgán pa nomase a ellos dende la dómina Islámica. Acordies a W.K. Frazier, M.C. Gillet y numberosos estudiosos: La pallabra Afgán apaez por primera vegada na hestoria nel Hudud-al-Alam nel añu 982. Sicasí, hai dalgo mitolóxicu nel nome qu'arrodia al mesmu d'un alu máxicu que lu asitia en feches anteriores.

La cabera parte, -stán, ye un sufixu indo-iranín que significa llugar, emplegáu en munches llingües de la rexón.

Xeografía

Afganistán ye un país interior y montés n'Asia central, con llanures nel norte y nel suroeste. El puntu más altu ye Nowshak, a un altor de 7.485 m. penriba la mar. Munches fasteres del país son secañoses, y l'agua fresco ye dalgo escoso. Afganistán tien un clima continental, con branos calentonos ya iviernos fríos. El país ye suxetu de frecuentes terremotos, anque nun suelen ser grandonos, sobre too nel noreste d'Hindu Kush, nuna zona montañosa. D'unos 647.500 km cuadraos, ye'l 41 país más gradono.

Les fontes naturales de bayura del país cunten con oru, plata, cobre, cinc y fierro nel sureste; piedres precioses y semiprecioses nel noreste; y un puxu significáu en reserves de petroleu y gas natural. El país tamién tien carbón, cromu, talcu, bariu, sulfuru, plombu y sal. Sicasí, toes estes fontes d'enerxía y minerales nun foron estrayíos pola invasión soviética y la siguiente guerra civil. Agora hai planes de trabayu que fairán posible estrayelos nun futuru.

Demografía

Cola capital en Kabul y con 28.717.213 habitantes nel 2002, Afganistán ye un de los países más probes del mundiu. La política camiante y la griesca interna esboroñaron la so débil economía ya infraestructures, de tala miente que l'1/3 de la so población dexó'l país.

Acordies una estimativa de 2006, la población crez un 2,67% al añu. L'indiz de natalidá ye d'un 46,6 cada 1000 habitantes, asina como l'indiz de mortalidá ye d'un 20,34 per cada 1000 habitantes. La tasa de mortalidá Infantil ye d'un 160,23 per cada 1000 nacencies. La seguranza de vida ye de 43,34 años.

Etnies

La población afgana sepártase en delles etnies, a falta d'un censu que recueya los datos de cada una de les etnies, la composición averada de la población ye la siguiente (acordies a la CIA World Factbook): Pashtus 42%, Táxicos 27%, Hazaras 9%, Uzbecos 8%, Aimaks 3%, Turcomanos 2%, y grupos menores 4%.

Llingües

El Pashtu y el Dari son dambes les llingües oficiales del país. El Dari fálalo el 50% la población y el Pashtu ye falao pol 35% de la población. Amás d'estes, tan les llingües turcomanes: l'Uzbecu y el Turcomanu que son falaos pol 8% y el 3%. El Baluchi fálalo el 2% de la xente y otres que son emplegaes pol 2%.

Relixón

Mezquita Azul en Mazari Sharif

El 99% de la xente ye musulmán(Sunites el 80% y Chiites el 19%). L'ún per cien restante ye d'otres relixones.

Ciudaes más grandes

N'Afganistán namái ta la so capital con más d'un millón d'habitantes, Kabul. Les otres ciudaes son menores. Por orden de población son:Kandahar, Herat, Mazari Sharif, Jalalabad, Ghazni y Kunduz.

Educación

El 64% la población ye analfabeta, y ente les muyeres l'índiz llega al 79%. Nel país hai unes 3.000 escueles, pero bona parte delles tán nuna situación llamentable depués de dómines de guerres y conflictos. Los profesores son 27.000 que dan clas a 3.900.000 alumnos/es en primaria y 300.000 en secundaria.

Na Universidá de Kabul tán matriculaos 7.000 estudiantes y hai otres cuatro universidaes en Kabul, ente elles la Universidá Americana d'Afganistán que pon les clases n'inglés. Nes otres provincies cúntase con otres 10 universidaes.

Cultura

Minarete de Jam

La cultura d'Afganistán ye milenaria. Tien abondo influxu del islam, anque tamién recibió, a lo llargo los sieglos, influencies del hinduismu y del budismu.

Hai oxetos d'Arte Gandhara del sieglu I al VII, con marcáu influxu greco-romanu. Dende l'entamu del sieglu XX l'arte afgán escomencipió a emplegar técniques occidentales. L'arte yera una xera de calter marculín, anque caberamente les muyeres son a destacar nello.

Los monumentos hestóricos del país foron abondo dañaes polos años de guerra, y un exemplu d'ello son les dos xigantesques estatues de Buda qu'había na provincia de Bamiyán, estrozaes pelos talibanes por ser consideraes idólatres.

Otros llugares hestóricos afamaos incluyen les ciudaes d'Herat, Ghazni y Balkh. El minarete de Jam, nel valle de Hari Rud, ye Patrimoniu Cultural de la Humanidá, acordies la UNESCO.

Gobiernu y Política

La situación política de Afganistán ye abondo complexa y confusa. Namái qu'acabó colos talibanes la coalición lliderada polos Estaos Uníos, pue falase d'un estáu de forma nominal pa referise a Afganistán.

El Presidente Hamid Karzai gobierna namái que la capital y dalgo más del restu'l país, que tovía podemos camentar como inestable. Tovía anguañu hai focos de talibanes que sedríen a surdir y una riestra de caudillos llocales que anden a la gueta d'un mayor poder rexonal.

Les Naciones Xuníes y otres organizaciones desempeñen un papel perimportante nel igüe del país. Sicasí, tovía ye abondo farragoso el ser a barruntar qué va asoceder con Afganistán a llargu plazu.

Les caberes eleiciones parllamentaries cellebráronse en setiembre de 2005.

Economía

Afganistán ye un país probe dafechu, en manes de la droga, l'opiu. Oficialmente dizse que ye un país agrícola, siendo el 61% de la población la que trabaya la tierra, cuntando que cultiven cereales, frutales, frutos secos y algodón. Pero escaecen de dicir que l'opiu ye una fonte de gananciales mui granible. Acordies a la hestoria oficial, la mayoría de l'agricultura fáese nes llanures del norte, averaes a les fronteres con Turkmenistán, Uzbekistán y Tayikistán. Tamién hai perimportantes rebañaes d'oveyes "karakul", asina como artesanía d'alfombres. Posee bultables reserves de gas natural, qu'empreses de capital yanqui tán explotando a baxo rendimientu. Nun somos a escaecenos qu'entama a cuntase con una industria en desarrollu nel sector testil y alimenticiu. En xeneral, la economía afgana ta poco espoxigada por mor de les guerres que sofré el país, a la falta d'un gobiernu central que funcionare y la separtación de la sociedá en grupos tribales.

La economía ta condergada poles axitaciones polítiques y militares, asina como pola seca grandono qu'hebio ente 1998 y 2001. La mayoría la xente'l país tien insofriencia de comida, vestiu, atención médica y otros problemes, too ello enanchao poles operaciones militares y la inseguridá política. La inflación debúxase como un grave problema. Tres de la guerra escontra la coalicción lliderada polos Estaos Xuníos que finó col gobiernu de los talibanes en payares de 2001, munchos de los agricultores camudaron los sos cultivos por pagues n'efectivu en cuentes de cultivar alimentos pal consumu internu. Un exemplu abondosu ye'l cultivu d'opiu, que vio como s'enanchaba na cabera domina: Afganistán tresformóse nel primer proveedor illegal d'opiu nel mundiu.

El puxu internacional pa reconstruyir Afganistán llevaron a la creación de l'Autoridá Interina d'Afganistán, recoyíu nel Alcuerdu de Bonn (2001). En xineru de 2002, na Conferencia en Tokiu de Donantes pa la Reconstrución d'Afganistán, recoyéronse unos 4.500 millones de dólares, que sedríen alministraos pol Bancu Mundial. Les xeres per afitaes pa la reconstrución cunten coles instalaciones sanitaries, pa educación y salú, meyora del sector agrícola, asina como tamién carreteres, enerxía y telecomunicaciones. Dos tercios de la población vive con menos de dos dólares nel día.

Wikimedia Commons tien archivos rellacionaos con:

Afganistán